|
معاونت امور روحانيون - مديريت آموزش
اهميت حج در تمدن اسلامي
محسن مرادي
مقدمه :
حج نمايشي پر شكوه از اوج رهايي انسان موحد از همه چيز جز او ، و عرصه پيكاري فرا راه توسن نفس ، جلوه بي مانندي از عشق و ايثار و آگاهي و مسئوليت ، در گستره حيات فردي و اجتماعي است ، پس حج تبلور تمام عيار حقايق و ارزشهاي مكتب اسلام است مومنان گرچه با اين عبادت الهي ، آشنايي ديرينه دارند و هر سال با حضور شور انگيز از سراسر عالم ، زنگار دل ، با زلال زمزم توحيد مي زدايند ، و با حضرت دوست تجديد ميثاق مي كنند و گر چه ميراث ادب و فرهنگ ما ، مشعون از آموزه هاي حياتبخش حج است اما هنوز ابعاد بي شماري از اين فرضيه مهم ، ناشناخته و مهجور مانده است لذا بر همين مبنا مطالب ذيل هرچند قاصر و الكن در پي تبين و اهميت اين واجب بزرگ الهي در متون و مكتب
اسلامي مي باشد اميد است كه در حد توان و وسع بتوان در اين زمينه گام برداشت .
اهميت حج در متون اسلامي :
پيشگفتار :
از باشكوه همندترين و مهمترين عبادتها در مكتب انسان ساز اسلام ، حج مي باشد به طوريكه پيامبر گرامي اسلام حضرت ختمي مرتب صلي الله عليه و آله و سلم حج را ركن و پايه دين مي دانند و قرآن تارك آن را كافر و خارج شده از دين شمرده و ابراهيم خليل عليه السلام از خداوند طلب مي كند كه دلهاي مسلمانان را به سوي اين خانه شريف و مقدس تمايل دهد . انجام مناسك و اعمال حج سپري نمودن دوره آموزشي سير و سلوك انسان به سوي خداوند منان است و انسان حج گزار در آن وادي همانند انسان فرشته خوئي است كه پا به پاي فرشتگان در بيت المعمور به طواف خانه معشوق مي پردازد و پروانه اي است كه در عشق معبود واله خود ،
لبيك گو بال و پر مي سوزاند تا به وصال معشوق نائل آيد اگر
حاجي به اين ابعاد توجه نمايد و با آگاهي و بصيرت در اين راه قدم بگذارد به يقين دست آوردهاي فراواني برايش در بر خواهد داشت از جمله اين دست آوردها ، بالايش روح و پاك شدن از
آلودگي هاي روحي و اخلاقي است كه زائر آگاه و عارف با دستيابي به آن مي تواند در مسير كمال انساني سير كند و خود را به خداوند و ولي نعمت خود نزديكتر سازد و در نتيجه بهشت و رضوان الهي را به عنوان پاداش دريافت نمايد اما آلودگان و ناخالصان با گام نهادن در اين راه جز به قصد توبه و جبران خطا طرفي نمي بندند ، حرمت شكنان اين حريم را خداوند مي شكند و به پويندگان موفق اين راه بهشت جايزه مي دهد عارفان در اين ديار بر بال فرشتگان گام مي نهند و با ديدن جاي پاي ابراهيم ، راه صحيح زندگي كردن
مي آموزند ، التجا كنندگان و متوسلان پرده كعبه ، در زير ناودان طلا به انتظار نزول رحمت ، اشك مي ريزند و اسماعيل و هاجر و
نزديك به هفتاد پيامبر را در حجر اسماعيل بر صدق خويش گواه مي گيرند .
بديهي است پيمودن چنين مسيري نياز به معرفت دارد و مقدمه آن دانايي و آموختن اسرار و معارف دريا وار حج و آگاهي يافتن نسبت به اهداف و آرمانهاي اين واجب بزرگ الهي مي باشد .
اهميت حج :
امام خميني قدس سره مي فرمايد : حج كانون معارف الهي است كه از آن محتواي سياست اسلام را در زواياي زندگي بايد جستجو كرد . حج پيام آور ايجاد و بناي جامعه اي بدور از رذائل مادي و معنوي است . حج تكرار همه صحنه هاي عشق آفرين زندگي يك انسان و يك جامعه متكامل در دنياست( 1 ).
امام صادق عليه السلام در اهميت حج مي فرمايند :
« اگر مردم حج اين خانه را ترك كنند بي درنگ عذاب الهي بر
1. صحيفه نور ج 20 ص 229
آنها فرود خواهد آمد( 1 )». بر همين اساس اگر نگاهي به سيره و احاديث و روايات ائمه معصومين عليهم السلام و آيات قرآن نمائيم به خوبي روشن مي شود كه اهتمام و توجه به اين فريضه جهانشمول اسلامي ، بيش از آن است كه در تصور بگنجد و اين تضيه حاكي از نقش موثر حج در اسلام و كيان مسلمين و بلمه سرنوشت بشريت دارد .
براي مثال قرآن كريم كعبه را نخستين خانه مبارك براي خلق و مشعل هدايت براي جهانيان و عامل قيام ناس خوانده و حضرت امام رضا عليه السلام نيز حج را سرچشمه سود و خير و منفعت براي جميع خلق ، در شرق و غرب زمين و دريا و خشكي و همه سرزمين ها از حج گزاران و غير آنها ناميده است و حضرت امام صادق عليه السلام قوام دين را به كعبه پيوند داده و از طرفي اميرالمومنين علي عليه السلام آنرا رمز اقتدار دين و علم اسلام ناميده است و نيز حضرت زهرا سلام ا... عليها در خطا به تاريخي خود
1. وسائل الشيعه ج 8 ص 14
فرمودند : والحج تشييدا للذين ... ( 1 ) خداوند حج را پشتوانه استواري براي تحكيم دين قرار داد .
وظيفه حكومتها در قبال تاركين حج و تاكيد بر انجام دوباره حج :
با توجه به منابع و مقاصد حياتي است كه تعطيل كردن آن به هيچ عنواني جايز نيست و بر حكومت اسلامي است كه : خانه خدا را خالي نگذارند و اگر مردم از رفتن به حج ايا كنند و تساهل ورزند ، الزاماً آنان را به حج اعزام كند و هرگاه توان مالي نداشتند از بيت المال هزينه سفرشان را تامين نمايند و به آنان كه از حضور در مراسم و موسم حج و مناسك آن استنكاف ورزند هشدار داده اند كه اگر حج را ترك كنند مستوجب هلاكت و عقوبت الهي خداوند شد و پيامبر گرامي اسلام (ص ) نارك حج را در زمره يهود و نصاري بر شمرده است « من مات و لم يحج فلا عليه ان يموت يهوديا اذ نصرانيا » ( 2 ) به همين
1. دلائل طبري ص 113. در وسائل ج 2 ص 115 تشنيه للذين آمده است يعني مايه عظمت و سربلندي دين
2. وسائل الشيعه ص 21
منظور است كه تكرار حج نيز توصيه شده همانگونه كه ائمه
عليهم السلام ده ها بار حج بجا مي آوردند و در روايات آمده كه پيامبر خدا صل الله عليه و آله وسلم بيست بار حج گزارد كه هفت بار آن قبل از بعثت بوده است به علاوه رواياتي است كه با صراحت
مي گويد :
هيچ عملي جاي حج را نمي گيرد :
هيچ عملي هرچند صالح و نافع باشد جايگزين حج
نمي شود . امام صادق عليه السلام از قول پيامبر خدا صل الله عليه و آله وسلم آورده است كه در پاسخ به مرد اعرابي ثروتمندي كه موفق به حج نشده بود و از آن حضرت مي خواست عملي را به وي رهنمون گردد تا بدانوسيله پاداش حج ببرد ، فرمودند : اگر هموزن كوه ابوقبيس طلاي سرخ داشته باشي و در راه خدا انفاق كني ثواب حج را نخواهي يافت . ( 1 ) با تامل و درنگ در اين روايات و نظاير آن
1. بحار الانوار ج 99 ص 8
كه در منابع حديث بيش از شمار است چنين استفاده مي شود كه حج از يك عبادت معمولي فراتر است و در ميان عبادات نقش مهم و حياتي دارد و نقابي اسلام و حيات سياسي ـ اجتماعي است بدان وابسته است و به بيان حضرت امام خميني ( قدس سره ) فريضه حج در ميان فرائض ، از ويژگي خاصي برخوردار است و شايد
جنبه هاي سياسي و اجتماعي آن بر جنبه هاي ديگرش غلبه داشته باشد با آنكه جنبه عبادي اش نيز ويژگي خاصي دارد .(1) اما در برابر اين همه ارزش و عظمت ، معاندين با اسلام و عناصر نادان و منحجر با تبليغات مسموم و بي اساس خود در طول تاريخ تلاش كرده و
مي كنند تا از اهميت و نقش عظيم حج بكاهند و مردم را نسبت به اين فريضه مهم الهي بي رغبت كنند .
1. صحيفه نور ج 15 ص 123
حج بهتر است يا صدقه :
ابراهيم بن ميمون براي امام صادق عليه السلام نقل مي كند : در حضور ابوحنيفه نشسته بودم مردي آمد و از او پرسيد : كسي كه حج واجب را انجام داده آيا باز هم بهتر است به حج برود ، يا آنكه با هزينه حج ، بنده اي خريده او را در راه خدا آزاد كند ابوحنيفه پاسخ داد : آزاد كردن بنده بهتر است امام صادق عليه السلام پس از نقل اين مطلب فرمود : به خدا سوگند كه ابوحنيفه دروغ گفته و فتواي ناحق داده است . به خدا سوگند ، حج خانه خدا بهتر است از خريدن و آزاد كردن يك بنده و بنده ديگر تا برسد به ده بنده سپس فرمودند : واي بر ابوحنيفه آزاد كردن كدام بنده به طواف كعبه و سعي صفا و مروه و فيض عرفه و سر تراشيدن و رمي جمرات خواهد رسيد ؟ اگر آنگونه باشد كه ابوحنيفه گفته دو اين مطلب شهرت پيدا كند مردم حج خانه خدا را تعطيل خواهند كرد . ( 1 ) در
1. فروغ كافي . ج 4 ص 259
حديثي ديگر عمربن يزيد مي گويد : از امام صادق عليه السلام شنيدم كه مي فرمود : حج از آزاد كردن ده برده بالاتر است و شمردند تا به هفتاد بنده رسيد سپس فرمود يك طواف و دو ركعت نماز آن از يك بنده آزاد كردن بالاتر است( 1 ). سعيد سمان
مي گويد : من همه ساله به حج مشرف مي شدم در يك سالي كه مردم دچار قحطي و سختي شده بودند ياران به من گفتند : اگر امسال هزينه سفرت را در راه خدا صدقه دهي افضل و برتر از حج است پرسيدم : شما مطمئن هستيد ؟ گفتند : آري ، من هم هزينه سفر حج را به مستمندان داده و آن سال در خانه ماندم . ليكن در شب عرفه خوابي ديدم كه در نتيجه از كار خود پشيمان شده و با خود گفتم از اين پس به سخن كسي گوش فرا نمي دهم و حج خانه خدا را ترك نمي گويم ... سال بعد به حج رفته و در منا خدمت
امام صادق عليه السلام رسيدم و داستان خود را شرح دادم حضرت
1. ثواب الاعمال ج 1 ص 113
پس از بيان مطالبي ، سه مرتبه فرمود : و اني له مثل الحج ؟ انسان با كدام طاعت ديگر مي خواهد به پاداش حج دست يابد ؟1 اين قضيه بعدي بر اثر تبليغات غلط حتي در اذهان متدينين نفوذ كرده كه
مي خواهند آنرا با عقل ناقص خود بسنجند و نتيجه بگيرند كه مرتبه حج از صدقه و كارهاي عام المنفعه پائين تر است و اولويت به آنهاست و بعضي از كوته فكران حتي به خود اجازه دادند رسما به امامان شيعه اعتراض كنند !
فياس جاهلانه :
ابوحمزه ثمالي نقل مي كند كه شخصي به امام سجاد
عليه السلام گفت : شما جهاد در راه خدا را كه كاري سخت و مشكل است رها كرده و حج را كه كاري ساده و آسان است انتخاب
كرده ايد ؟ راوي مي گويد امام در آن هنگام كه تكيه داده بودند
1. فروغ كافي ج 4 ص 257
يك مرتبه نشستند و به آن شخص فرمودند : واي بر تو آيا آن مطلبي كه رسول خدا صل الله عليه و آله وسلم در حجه الوداع فرمود به تو نرسيده است ؟ پيامبر (صلّي الله عليه وآله) هنگام وقوف به عرفه و در حالي كه خورشيد غروب مي كرد به بلال فرمودند تا از مردم بخواهد ساكت شوند آنگاه كه مردم سكوت كردند فرمودند : خداوند ، امروز شما را مورد عنايت قرار داده ، نيكوكارتان را آمرزيد و شفاعت نيكوكاران را در حق كنهكارانتان پذيرفت پس با آمرزش گناهان كوچ كنيد و از براي آنان كه جرمهائي دارند خشنودي خود را ضمانت كرد.(1)
حج و قصه پردازان :
از عبدالرحمن ابن عبدالله نقل شده كه خدمت
امام صادق عليه السلام عرض كرد عده اي از قصاص مي گويند اگر كسي حج واجب را انجام داده و پس از آن به جاي رفتن به حج ،
1. ثواب الاعمال ج 1 ص 111
صدقه بدهد بهتر است . امام عليه السلام فرمودند : دروغ گفته اند اگر مردم چنين كنند اين بيت تعطيل خواهد شد و حال آنكه خداوند عزوجل اين خانه را وسيله قيام براي مردم قرار داده است .(1) از اعمال زشت و ننگين بني اميه اين بود كه با يك برنامه حساب شده و شيطاني مسجد جامع اموي را در دمشق بنا كردند تا مردم را از مدينه منوره و مكه مكرمه منصرف نموده و به دمشق متوجه كنند تا بلكه به جاي كعبه معظمه به حج آن وادار سازند .(2)
عبدالملك و حج :
عبدالملك بن مروان نيز مردم شام را از رفتن به حج باز
مي داشت مردم به فرياد آمدند و به وي گفتند : ما را از حج و زيارت بيت الله الحرام كه يك واجب شرعي است باز مي داري ؟ پاسخ داد : محمد بن شهاب زهري از رسول خدا (صلّي الله عليه وآله) نقل كرد كه آن حضرت فرموده است : بار سفر بسته نمي شود مگر به سوي سه
1. وسائل ج 11 ص 22
2. سفرنامه حج آيت ا... صافي ص 52
مسجد ، مسجد الحرام ، مسجد من و مسجد بيت المقدس سپس گفت : بيت المقدس براي شما به جاي مسجد الحرام است و اين سنگي كه بر حسب روايات ، چون پيامبر مي خواست به معراج رود پاي خود را بر روي آن گذاشت براي شما بجاي كعبه است آنگاه بر آن صخره قبه اي بنا كردو پرده هاي زيبا بر آن آويخت و خدمتگزاراني نيز براي آن قرار داده و از مردم خواست همان گونه كه پيرامون كعبه طواف مي كنند بر گرد آن بنا طواف نمايند و در روز عيد ، قرباني كرد و سر خود را بتراشند اين رسم در دوران بني اميه برقرار
بود .(1)
حج اهل شام :
ناصر خسرو پيرامون حوادث قرن پنجم مي نويسد : گروهي از اهل شام در موسم حج به قدس آمده مراسمي بپا مي دارند گوسفند قرباني مي كنند و گاهي در يك سال بيش از 20 هزار نفر
1. تاريخ يعقوبي ج 2 ص 161
آنجا حاضر مي شوند . ( 1 ) همچنين حجاج بن يوسف شخصي كه از كارگزاران سفاك و مشهور اين دوران است از زائرين قبر رسول خدا (صلّي الله عليه وآله) مي خواست به جاي قبر پيامبر گرداگرد قصر عبدالملك را طواف كنند .(2)
متوكل ، خليفه عباسي نيز براي شكستن حرمت حج و بي اعتبار ساختن آن در جامعه ، بنائي در سامراء شبيه كعبه ساخت و در نزديكي آن سرزمينهايي را به نامهاي منا و عرفات و ... نامگذاري كرد كه آنگاه كه اميران او درخواست رفتن به حج داشتند به آنان پيشنهاد كرد در همين جا حج گزارده ، طواف كنند .(3)
تاكيد حضرت علي (عليه السلام) بر حج :
اميرالمومنين حضرت علي عليه السلام در وصيت خود خطاب به فرزندان خود مي فرمايند : « الله الله في بيت ربكم لا تخلوه فابقيم فانه
1. تاريخ يعقوبي ج 2 ص 357
2. الصحيح من سيره النبي ص 21
3. تمدن اسلامي ج 2 ص 358
ان ترك لم تناظروا » فرزندانم تا زنده هستند حج خانه خدا را ترك نكنيد كه در چنين صورتي مهلت داده نخواهيد شد .( 1 )و در اهميت و عظمت حج همين بس كه خداوند در سوره آل عمران آيه 97
مي فرمايد : « ... و من كفر فان الله غني من العالمين » كه تاركين اين واجب الهي را مورد تهديد جدي قرار داده كه حكم كفر را به آنها نسبت داده و بالاخره با اين همه تشويق و ترغيب در بجا آوردن حج و اين همه تهديد و انزار از ترك آن اگر مسلمانان به حج خانه خدا
بي توجهي كنند بر حاكم اسلامي واجب است تا مردم را براي رفتن به حج مجبور نمايد.
امام صادق (عليه السلام) و لزوم حج :
عبدالله بن سنان از امام صادق (عليه السلام) نقل مي كند كه آن حضرت فرمود : اگر مردم خانه خدا را متروك بگذارند بر
2. وسائل ج 11 ص 140
امام زمان ( حكومت اسلامي ) واجب است آنان را به زيارت حج مجبور كند چه بخواهند چه نخواهند ، چرا كه خانه خدا براي حج و زيارت برپا شده است . ( 1 ) كه اين حديث شريف بيانگر ارج و اهميت آنست كه حتي اگر مردم هزينه سفر را نداشته باشند بايد از بودجه حكومت اسلامي مخارج سفر آنان تامين و به حج اعزام شوند :
« فان لم يكن لهم اموال انفق عليهم من بيت مال المسلمين » ( 2 )
ترغيب مردم به حج :
اين در حالي است كه تاكيد و اصرار ائمه اطهار عليهم السلام بر اين بوده كه از عظمت حج كاسته نشود و هميشه اين مراسم عظيم عبادي ـ سياسي با شكوه هرچه تمامتر برگزار گردد لذا از هر فرصتي استفاده كرده و مردم را به انجام حج ترغيب و تشويق
مي فرموده اند : عذا فر مي گويد : امام صادق عليهم السلام به من
1. فروغ كافي ج 4 ص 272
2. فروغ كافي ج 4 ص 272
فرمود : چه چيز مانع شده كه همه ساله به حج نمي روي ؟ گفتم قربانت گردم زن و فرزند ! حضرت فرمود : هنگامي كه از دار دنيا رفتي چه كسي آنها را اداره مي كند ؟ به همسر و فرزندانت سركه و زيتون بخوران و با مازاد آن همه ساله به حج مشرف شو .(1)
امام صادق (عليه السلام) نيز با افراد ديگري نيز همين برخورد و رفتار را داشته اند در همين راستا عيسي بن ابي منصور مي گويد :
امام صادق (عليه السلام) به من فرمود : اي عيسي اگر مي تواني نان را با نمك بخوري و همه ساله به حج بروي اين كار را بكن .( 2 )ترغيب و تشويق مردم بحدي است كه امام صادق (عليه السلام) مي فرمايد :
« ليس في ترك الحج خيره » براي ترك حج ، استخاره جايز نيست و حتي براي رفتن به حج نبايد مشورت كرد .
در روايتي ديگر آمده كه اسحاق بن عمار مي گويد : به
امام صادق (عليه السلام) گفتم : مردمي ضعيف الحاب با من در مورد حج
1. وسائل حج 11 ص 134
2. وسائل ج 11 ص 135
مشورت كرد به او گفتم حج نرود ، آنگاه امام فرمود :
« ما اخلقك ان تمرض سنه » و اسحاق بن عمار مي گويد : يك سال پس ازآن مريض بودم . ( 1 ) از جمله شرايط وجوب حج استطاعت مالي است اما در روايات آمده كه حتي كسانيكه مستطيع نيستند نيز براي انجام اين فريضه الهي تلاش نمايند و تشويق شده اند . معاويه بن وهب از افراد مختلفي نقل مي كند كه به امام صادق (عليه السلام) گفته اند ما مقروض هستيم آيا پول قرض كرده و حج انجام دهيم ؟ امام
فرموده اند : آري ( حج وسيله خواهد بود ) كه دين او زودتر ادا شود . ( 2 ) و در برخي از احاديث آمده كه از تجار خواسته شده تا در طول سال مقداري از سود حاصله از كسب و تجارت خود را براي حج كنار گذاشته تا از آن براي انجام فريضه حج استفاده نمايند .(3)
1. فروغ كافي ج 4 ص 271
2. وسائل ج 11 ص 140
3. وسائل ج 11 ص 143
عيسي بن ابي منصور مي گويد : امام صادق (عليه السلام) به من فرمود : اي عيسي دوست دارم خداوند در فاصله بين حج گذشته و آينده هميشه تو را در حالتي ببيند كه براي حج آينده آماده
مي شوي .(1)
ثمرات عظيم حج :
معاويه بن عمار از امام صادق (عليه السلام) نقل مي كند كه حضرت فرمودند : هنگاميكه رسول خدا (صلّي الله عليه وآله) از عرفات كوچ نمود در ابطح يكي از اعراب بياباني به حضور آن حضرت شرفياب شده عرضه دانست : من مردي ثروتمندم ، قصد حج داشتم هنگام حركت مانعي پيش آمد و نتوانستم به حج مشرف شوم حال شما امر فرماييد من با اين مال كار نيكي انجام دهم كه ثواب حج را درك كنم حضرت به سوي كوه ابوقبيس رو كرد و فرمود : اگر به مقدار اين كوه طلاي سرخ داشته باشي و همه را در راه خدا انفاق كني به ثواب و بهره اي
1. وسائل ج 11 ص 150
كه حاجيان رسيده اند نخواهي رسيد ( 1 ) باز عمر بن يزيد مي گويد از امام صادق (عليه السلام) شنيدم كه مي فرمود : حج از هفتاد بنده آزاد كردن ارزشش بالاتر است پرسيد ما يعدل الحج شي ء ؟ : قال عليه السلام ما
يعدله شي ء . آيا ارزش چيزي با حج برابري مي كند ؟ حضرت فرمودند : چيزي با آن برابري نمي كند . در روايت ديگر آمده است . ( 2 ) نماز واجب ارزشش از بيست حج بالاتر است و حج از خانه پر از طلائي كه انسان تمامي آنرا در راه خدا انفاق كند ثواب و ارزشش بالاتر است . همچنين از رسول خدا ( ص ) نقل شده كه فرمودند : ... ليس شي ء لفضل من الحج الا الصلوه و في الحج هيهنا صلوه ليس في الصلوه قبلكم حج مرحوم صدوق نكته لطيفي در تبيين اين روايت و روايات متشابه آن دارد . مي فرمايد : اگر نماز واجب به تنهايي با حج مقايسه شود نماز
1. فروغ كافي ج 4 ص 258
2. وسائل ج 11 ص 111
واجب از بيست حج منهاي نماز ارزشش بالاتر است ليكن حجي كه در آن نماز مهم است از نماز به تنهايي افضل است .(1)
امتياز حج نسبت به عبادات ديگر :
هر چند كه ملاك عمل به فرامين ديني و الهي و شرط صحت عبادات دانستن و شناختن اسرار و فلسفه آن احكام نيست اما بدون شك آشنائي با حكمتها و ملاكها و مصالح احكام موجب اطمينان و آرامش نفس مي شود و در نتيجه اشتياق و ميل بيشتر براي شناخت و انجام احكام پيدا مي كند و از سوي ديگر شناخت و آگاهي از فوايد و منافع عظيم احكام خود از حيث تهذيب نفس و بهداشت و ترويج اخلاق و تطهير اجتماع از رذائل اخلاقي و تامين اقتصاد فراگير و تطبيق نظريات و تحقيقات دانشمندان و صاحبنظران در فنون مختلف دانش با آن ارزش و اهميت احكام ، قاطعيت و واقع بيني بيانات اولياي دين و معجزات خاتم النبيين و قرآن شريف
2. وسائل ج 11 ص 111
روشن تر مي شود . از اين رو بسياري از احكام در قرآن و روايات همراه با سر و حكمت آن بيان مي شود تا با اين روش ، مسلمانان به صراط تحقيق و تعمق هدايت و با بصيرت و آگاهي و روشن بيني و هدف بيني وارد عمل شوند .
به عنوان نمونه ، قرآن پس از بيان حكم روزه ماه مبارك رمضان ، با جمله « لعلكم تتقون » به سر وجوب و حكمت اين حكم اشاره مي كند و مي فرمايد : روزه براي آن است كه شما روح تقوا و ملكه خودداري از گناه را پيدا كنيد . همچنين قرآن فلسفه نماز را در آيه « احم الصلوه لذكري » ياد خدا و توجه دايم به او ذكر
مي كند و نشان مي دهد كه غفلت از خدا منشا هر گونه پليدي و آلودگي به گناه است و يا در آيه مربوط به حجاب زن و لزوم فاصله گرفتن مردان و زنان از يكديگر مي فرمايد « ذلكم اطهر لقلوبكم و قلوبهن » اين روش براي حفظ طهارت و پاكي دلهاي مردان و زنان موثرتر است ياد در آيه مربوط به حج با جمله كوتاه « ليشهد و
منافع لهم » به اسرار و آثار عظيم اجتماع امت اسلامي در مركز توحيد اشاره مي كند .
و از طرفي بعضي عبادات اثر تطهير و تخليه دارند و موجب تزئين و تخليه جان مي شوند ، برخي تاريكيهاي روح را مي زدايند و برخي بر نور و صفا مي افزايند از اين رو سالكان طريق بندگي ، عبادات را از نظر خاصيت اثر گذاري در روح و تكميل نفس متفاوت مي دانند به عنوان مثال اثر انفاقها و صدقه هايي چون زكات ، خمس ، كفارات ، مظالم ، خلاصه اداي حقوق الي تطهير قلب از پليدگي و آلودگي حب مال است كه قرآن كريم مي فرمايد « خذمن اموالهم صدقه تطهيرهم و تزكيهم بها » اي پيامبر صدقات اموال مردم را بگير تا بدين وسيله قلوب آنان را از پليديهاي حب مال پاك كني و بر رشد معنوي شان بيفزايي . روزه گرفتن موجب تقويت اراده و نيروي مقاومت در برابر تمايلات نفساني و تحصيل ملكه تقوا و مصونيت از غلبه شهوات است خاصيت نماز منور
ساختن جان آدمي به نور ذكر و مناجات با خدا و جلا يافتن صحنه روح با الله نور السموات و الارض است كه مي فرمايد : احم الصلوه لذكري ( نماز را بپادار تا به پا من باشي ) امتياز حج در ميان عبادات اين است كه جامع الامرين است يعني هم خاصيت تطهير دارد و هم مايه تزئين است ، هم ظلمت حب مال را رفع مي كند و هم نورانيت قلب را با ذكر و انس با خدايتعالي فراهم مي آورد . انفاق مال ، دور افتادن از اهل و عيال ، جدا شدن از آسايش وطن مالوف ، تعطيل كردن كسب و كار ، تحمل رنج سفر و بي خوابيها ، تحمل ناملايمات از افراد بدخو ، احياناً تشنگيها و گرمازدگيها و انجام اعمال نامانوسي كه طبع آنها را نمي پسندد و عقل سطحي فايده اي براي آنها
نمي بيند . مانند سنگ زدن به ستونهاي بيابان نما ، هروله كردن ، از لباس معمولي خود در آمدن سر تراشيدن ، و امثال اينها ، نمونه اي از ويژگيهاي طهارت بخش حج است . از سوي ديگر كسب نورانيت ، صفات فاضله روحي و اخلاقي ، تقويت روح ايمان وتسليم ، اطلاع
از وضعيت مسلمانان سراسر عالم ، تحصيل عزت و شرف براي جامعه مسلمانان ، ايجاد وحدت كلمه و تاليف قلوب نشان دادن سيادت و حاكميت دين ، شكستن شوكت دشمنان دين و ... نمونه اي از حصيصه تزئين روح به نورانيت و ملكات فاضله و صدق و صفاي حج است و تنها آن حجي ، منشا اين همه آثار عظيم حياتي است كه داراي روح و مغز باشد و با توجه به اسرار و رموز آن انجام گيرد و گرنه هرگز نبايد توقع داشت كه يك سلسله اعمال خشك و تشريفات عاري از حقيقت ، خلاق سعادت و آفريننده عزت و شرف شود .
عبدالرحمان بن كثير مي گويد : همراه امام صادق عليه السلام براي انجام فريضه حج خارج شدم در بين راه به كوهي رسيديم . امام (عليه السلام) بر بالاي كوه رفتند و به جمعيت نظر افكندند و
فرمودند : « ما اكثر الضجيح و افل الحجيج( 1 )يعني چقدر زياد است ناله و چقدر كمند حاجيان واقعي .
حج در شريعت عملي اسلام :
فقهاي بزرگ شيعه ابواب مختلف فقه را چهار بخش
مي كنند عبادات ، عقود ، ايقاعات و احكام . بر همين اصل و تقسيم ، اعمال شرعي انسان يا به نحوي است كه قصد تقرب به خدا در آنها شرط شده است و صرفا بايد به اين قصد انجام شود و اگر به قصد و غرض ديگري آورده شود تكليف ساقط نمي شود يا چنين نيست اگر از نوع اول باشد عبادت ناميده مي شود مانند نماز ، روزه ، خمس ، زكات ، حج ، جهاد و ... و اگر از نوع دوم باشد يعني قصد قربت شرط صحت آن نباشد و اگر به قصد و غرض ديگري هم آورده شود صحيح است ، آن نيز بر دو قسم است ، يا وقوع آن متوقف به اجراي صيغه خاصي است يا نيست اگر متوقف به صيغه
1. بحار الانوار ج 24 باب 42 ص 123
خاصي نباشد ، احكام ناميده مي شود مانند : ارث ، حدود ، ديات و غيره و اگر متوقف به اجراي صيغه باشد اين نيز به دو نوع است ، يا صيغه آن بايد به وسيله دو طرف خوانده شود ، طرف ايجاب و طرف قبول ، يا اينكه نيازي به دو طرف ندارد صيغه اي يكجانبه است . اگر از نوع اول باشد عقود ناميده مي شود مانند ببع ، اجاره ، نكاح ، وكالت ، وقف و ... و اگر از نوع دوم باشد آنرا ايقاعات گويند مانند طلاق ، عشق ، نذر و ... ( 1 ) شكي نيست . كه حج جزء عبادات است يعني قصد قربت و ايتان عمل فقط براي نزديك شدن به خدا در همه اعمال حج شرط است و همه اعمال حج از احرام گرفته تا طواف نساء بايد « خالصانه لوجه الله » گزارده شود عبادات در اسلام از جهت اهداف و آثار اقسامي دارند و هر يك از آنها به تناسب شرايط زماني ، مكاني ، مقدمات و اجزاء تاثير بسزايي در تربيت و تكامل و تعالي انسان دارند . نماز عبادتي عيني و تعييني است كه بايد در هر شبانه روز پنج بار بجا آورده شود قلب و زبان و
1. اصول كافي ج 2 ص 18
اعضا و جوارح در نماز بايد به طور هماهنگ عمل كنند و دهها شرط و مقدمه در آن لازم است تا به منزله ستون ضميمه دين و سرچشمه پاك و زلال جهت شستشو از رذائل و مفاسد شمرده شود . روزه نيز با آداب وشرايطش ، عامل تقويت اراده و تقوا تضعيف انگيزه هاي گناه و تقويت عواطف و احساسات پاك انساني ،همچنين عامل سلامت و تندرستي و سپري در برابر آتش جهنم است خمس و زكات دو عبادت مالي و دو نوع ماليات بر سرمايه و درآمدند كه فرد مسلمان بايد از طريق پرداخت آنها به خدا نزديك شود پرداخت خمس و زكات موجب پاكي مال ومصونيت بخشيدن به نفس از ابتلاء به مال پرستي است . جهاد عبادتي است كه انسان بايد با فداكاري و ايثار و از خودگذشتگي كشتن و كشته شدن به خدا نزديك شود . اما حج عبادتي است كه در آن هم تعب و رنج نفس است و هم محروميت از محرمات احرام ، هم عبادتي بدني است و هم مالي ، هم عبادت قولي است و هم عملي ، قلب و زبان وجوارح
بايد در آن هماهنگ عمل كنند گذشته از اينكه عبادت حج مشروط به زمان خاص « الحج اشهر معلومات » ( شوال ، ذي قعده ، و ذي حجه ) و حضور در مكانهاي معين ( ميقاتها ، مكه ، صفا ، مروه ، عرفات ، منا و ... ) است از اين جهت جمعيت ميليوني مسلمانان را در ايام معيني از سال و در جاهاي معيني فراهم مي آورد . اين امور و امور ديگر ، به اين عمل عبادي ابعاد مختلفي بخشيده است ، ابعاد و جنبه هايي چون عبادت خدا ، خالص كردن نيت و عمل ، سياست و تدبير جوامع اسلامي ، بررسي وضعيت دشمنان داخلي و خارجي ابعاد فرهنگي ، اخلاقي، اقتصادي ، تربيتي و ... اين ابعاد گوناگون در اعمال حج آنچنان در هم آميخته است كه تفكيك آنها از هم امري بسيار دشوار است ، از اين جهت نگريستن به حج تنها از دريچه عبادت فردي و يا اقتصادي ، مثله كردن اين عمل بزرگ عبادي و از اثر انداختن آن است و لازم است كه مسلمانان آن را با توجه به ابعاد و جنبه هاي گوناگونش بياموزند .
حج ركن دين است :
حج يكي از پايه ها و اركان اسلام است و ترك عمدي آن از گناهان كبيره و انكار آن ، انكار ضروري اسلام و موجب خروج از دين مي شود . عن ابي جعفر عليه السلام : بني الاسلام علي خمس : علي الصلوه و الزكاه و الصدم و الحج و الولايه و لم يناد بشي ء كمانودي بالولايه .( 1 )امام محمد باقر (عليه السلام) فرمودند : اسلام بر پنج پايه بنياد شده است ، بر نماز ، زكات ، روزه حج و ولايت و آن چنانكه براي ولايت سفارشي شده است براي هيچ چيز سفارش نشده است .
حج پرچم دين است :
امير مومنان علي (عليه السلام) در نهج البلاغه مي فرمايد :
« جعله سبحانه و تعالي للاسلام علما 2» خداوند سبحان ، كعبه را پرچم ونشانه اسلام قرار داده است . نقش برپايي پرچم در ميدانهاي
1. آشنايي با علوم اسلام شهيد مطهري ص 314 با اندكي تصرف
1. نهج البلاغه ، خطبه نخستين
جنگ براي حفظ روحيه سربازان و تقويت و ايستادگي آنان در برابر دشمن بر كسي پوشيده نيست اگر پرچم بر زمين افتاد سپاه شكست مي خورد سربازان روحيه خود را از دست مي دهند و فرار مي كنند . همچنين وجود نشانه ها و علامتها در بيابانها براي هدايت و راهيابي گمگشتگان امري حياتي و ضروري است . خداوند كعبه را علم و نشانه اسلام قرار داده است تا كساني كه در شناخت اسلام و برنامه هاي تربيتي آن دچار اشتباه و انحراف مي شوند با ديده تحقيق در مناسك حج و موقعيت خانه خدا از نظر تحولي كه در افكار و اخلاق و كردار مسلمانان به وجود مي آورد بنگرند و مشخصات اسلام واقعي را عاري از هر گونه پيرايه هاي بي اساس در چهره حج بخوانند .
كعبه ضامن بقاي جامعه اسلامي :
كعبه ضامن بقاي جامعه اسلامي است . خداوند در سوره مائده آيه 97 مي فرمايد : ( جعل الله الكعبه البيت الحرام قياماً للناس و الشهر الحرام و الهدي و القلائد ... ) خداوند خانه محترم كعبه را برپا دارنده ( تكيه گاه ) مردم قرار داده است و همچنين ماههاي حرام و قربانيهاي بي نشان و قربانيهاي نشاندار ... راغب اصفهاني ، درمعناي قيام مي گويد :
« والقيام و القوام اسم لما يقوم به الشي ء اي يشت كالعماد والسناد لما يعمد و يسند به ... 1» يعني قوام و قيام ، چيزي است كه انسان يا هر چيز ديگري بوسيله آن برپا مي شود و قوام و قيام هر دو اسمند براي چند چيز مانند ستون و تكيه گاه ... از اينكه كعبه در آيه شريفه به البيت الحرام و همچنين ماه تجمع مسلمين در كعبه « الشهر الحرام » هدي و قلائد ذكر شده به عنوان احترام و تجليل از
1. معجم مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهاني ماده قوم
آن خانه به حساب مي آيد . از تمام اين اوصاف و عناوين ، اين مطلب استفاده مي شود كه علت و سبب وملاك قيام بودن آن خانه و تكيه گاه بودنش براي حيات و بقاي مردم ، همانا ، حرمت و جلالت و قداستي است كه درنظر مردم دارد . به عبارت ديگر هر چه كه محبوب عموم باشد به وسيله اتحاد اجتماعي خواهد بود آري خانه اي كه مورد تقديس و احترام همگاني است مركزي كه قبله است و تمام مسلمانان از تمام نقاط جهان به هنگام نماز و عرض بندگي رو به سوي او مي ايستند و ذباغ خود را وقتي پاك و جلال مي دانند كه رو به سمت كعبه سر بريده شود ، مردگان خود را به سمت كعبه مي خوابانند . حالات شريفه و اعمال صالحه خود را از هر قبيل كه باشد وقتي در درجه كمال فضيلت مي شناسند كه در حال مواجهه به سمت كعبه انجام شود و آنچنان قداست و حرمتي براي كعبه قايلند كه در دورترين نقاط عالم و در مخفي ترين مكانها هم مراقبند به هنگام فضاي حاجت رو به سمت قبله يا پشت قبله
نباشند ، مسلماً چنين نقطه اي كه بيت حرام و خانه محرم و مورد احترام عمومي است بدون ترديد عامل ابقاي امت و جامع شمل جمعيت ومرجع و پناهگاه ستمديدگان و خانه امن ترسيدگان خواهد بود . بديهي است كه اين همه آثار حياتي معلول همان حرمت وقداستي است كه خدا براي آنها آن خانه قرار داده و آن را به طور خارق العاده و اعجاز آميزي محسوب و محترم ساخته و دلها را به سوي آن متمايل كرده است . از اين جهت قرآن در ادامه آيه
مي فرمايد : « ذلك لتعلموا ان الله يعلم ما في السموات وما في الارض و ان الله بكل شي ء عليم »( 1 )خداوند اين امور را قرار داد تا بدانيد كه خداوند بر هر چه در آسمان و زمين است آگاه و به همه چيز داناست .
آري او مي داند كه جامعه بشر به مركز و مرجع واحدي نياز دارد كه مورد احترام همه و محبوب جهاني باشد تا همه در آنجا
1. سوره مائده آيه 97
گرد آيند ، يكدل و دست در دست هم با نيروي شگرف اتحاد ، گره مشكلات را بگشايند ،
كعبه محل امن الهي :
كعبه پناهگاه مسلمانان و خانه امن الهي است « و اذجعلنا البيت مثابه للناس و امنا ... » خانه كعبه را مركز امن و امان براي مردم قرار داديم . به اين ترتيب مكه و بخصوص كعبه از طرف خداوند به عنوان پناهگاه ومركز امن اعلام شده است و مقررات شديدي براي اجتناب از هرگونه نزاع و كشمكش و برخورد ، دراين سرزمين مقدس وضع گرديده است به طوريكه نه تنها افراد انسان از هر نژاد و هر قبيله ودر هر شرايط بايد در آنجا در امنيت بسر ببرند ، بلكه حيوانات و پرندگان نيز در آنجا بايد در امن و امان باشند ، در دنيايي كه هميشه جنگ ونزاع وجود داشته وخواهد داشت ، وجود چنين مركزي ، اثر عميق و خاصي براي حل مشكلات دنيوي مردم
دارد . زيرا چه بسا طرفين نزاع يا دولتها علاقه به رفع خصومت و آغاز مذاكره دارند اما محلي را كه براي هر دو طرف مقدس و محترم و امن و امان باشد پيدا نمي كنند همين احتياج بشر متمدن را وادار به تشكيل سازمان ملل متحد و شوراي امنيت كرده است در دين مقدس اسلام مكه به عنوان چنين مركزي اعلام شده است .
حج عامل تقويت و نيرومندي دين :
و مسلمانان مي توانند با استفاده از قداست و امنيت مطلق اين سرزمين دراين حرم امن الهي كنار هم بنشينند و از طريق مذاكره صريح و دوستانه به هرگونه نزاع پايان دهند . امير المومنين علي (عليه السلام) مي فرمايد : فرض الله ... الحج تقويه للذين( 1 )خداوند حج را براي تقويت و نيرومندي دين واجب كرده است ف بديهي است هر بنياد و سازماني كه به اقتضاي طبيعت اين عالم بر اثر عوامل مخرب رو به ضعف وسستي مي گذارد نيازمند به عنوان تقويت و ترميم
1. نهج البلاغه فيض الاسلام حكمت شماره 244
كننده اي است تا ضعف آن را جبران كند و به حال اولش برگردد . دين هم كه سرمايه سعادت دو جهان انسان است بر اثر تبليغات بيگانگان از خارج و طغيان تمايلات و شهوات از داخل و فراهم بودن زمينه براي اجراي هوسها و تمنيات نفس از طريق انگيزه هاي گناه قهراً قدرت معني خود را درانسان از دست مي دهد و در زير
پرده هايي از غفلت و دنيا پرستي رو به زوال و نابودي مي رود .
مكه ام القري اسلامي :
دراين ميان ناگهان نسيم لطف و عنايت مي وزد و نداي روحبخش « ولله علي الناس حج البيت » كاروانهاي حج را از تمام بلاد اسلامي به راهي اندازد و بار ديگر مكه را به عنوان ام القري همچون مادر مهربان ، فرزندان دور افتاده خود را به دامن مي گيرد و در طي چند روز محدوده خاطرات روح افزاي عبادت و بندگي خدا را با نشان دادن جنبه هاي زندگي بخش در دلها تجديد ميكند ،
و سفر پر خطر مرگ بي اعتباري دنيا ، جدايي از مال و فرزندان وعيال و خاندان ، مراحل هولناك برزخ و محشر و قيامت را مقابل چشمها مي آورد ، زحمات طاقت فرساي ابنياء و اولياء خدا را در راه تاسيس و تحكيم مباني دين تذكر مي دهد و خلاصه پرده هاي ضخيم غفلت را از دلها مي زدايد و نور ايمان و توجه به خدا و آخرت را در جانها روشن مي سازد و فرزندان خود را با ايمان قوي و عقيده محكم به اوطان خودشان بر مي گرداند تا براي مبارزه با دشمنان داخلي و خارجي كاملاً مجهز و آماده و بانشاط باشند آري ان هذه امتكم امه واحده و مكه محل تجلي است واحده اسلامي است . بنابراين بقاي مكه و احياي مناسك حج نقش بسزايي در بقاي دين دارد . به همين جهت امام صادق (عليه السلام) مي فرمايند : « لا يزال الدين قائما ما قامت الكعبه »1 دين همواره برپاست مادامي كه كعبه براست معروف است گلادستون ( 1809-1898 م ) نخست وزير وقت بريتانياي كبير ، در ايام صد ارتش ، روزي در حاليكه كلوچه نان
1. وسايل الشيعه ج 8 باب 4 ص 14
لندني را دريك دست و قرآن را در دستي ديگر داشت ، وارد پارلمان شد و پشت تريبون قرار گرفت و نان را به نمايندگان نشان داد و گفت آقايان ما ده نفريم و اين نان را داريم در حاليكه دو نفر مي توانند با خوردنش سير شوند ، اگر به دو نفر بدهيم هشت نفر باقيمانده خواهند مرد واگر بر سر آنان دعوا كنيم هر ده نفر ازميان خواهيم رفت ، از اين رو مي فهميم كه تنها راه نجات بزرگ كردن نان است و بزرگ كردن نان مواد اوليه مي خواهد كه آن هم در مشرق زمين وجود دارد . اما تا زمانيكه آن خانه منظورش كعبه بود و اين كتاب درميان مسلمانان است اين عمل غير ممكن است بنابراين تعطيل كردن هم مستلزم ضعف نيروي دين و استيفاي كفار بر مسلمين است چنانچه اكتفا به يك سري اعمال و مناسك بدون توجه به روح آنها و غفلت از رسالت و آثار حياتبخش آن نيز موجب ضعف روحيه ديني از جامعه اسلامي مي شود در روايات زيادي
تهديد شده است كه در صورت تعطيل حج عذاب خداوند نازل
مي شود :
ولله ، الله في بيت ربكم لاتخلوه ما بقيم فانه ان ترك لم تناظروا( 1 ) . از خداوند بترسيد درباره خانه پروردگارتان ، آن را تا زنده هستيد خالي نگذاريد كه اگر آنجا ، رها شود مهلت داده نخواهيد شد .
در پايان سروده زيباي شاعر و متفكر بزرگ خاندان جهان اسلام علاوه اقبال لاهوري به عنوان حسن اختام مي آوريم .
والسلام علي من اتبع الهدي
1. نهج البلاغه نامه 47 و حب به امام حسن و امام حسين
راز دار و راز ما بيت الحرام
سوز ما ، ساز ما بيت الحرام
چون نفس در سينه او پروريم
جان شيرين است او ما پيكريم
تازه رو بستان ما از شبنمش
مزرع ما آبگير زمزمش
دعوي او را دليستيم ما
از ابراهيم خليلستيم ما
تو ز پيوند حريمي زنده اي
تا طواف او كني پاينده اي
پيرهن را جامه احرام كن
صبح پيدا از غبار شام كن
مثل آبا غرق اندر سجده شو
آنچنان گم شو كه يكسره سجده شو
منابع و مآخذ :
1. كتاب صهباي صفا . آيت ا... جوادي آملي
2. حج مقبول سيد ابوالحسن حسيني اوياني
3. ره توشه حج جلد( 1 )و( 2 )جمعي از نويسندگان
4. آشنايي با علوم اسلامي استاد مرتضي مطهري
5. حج در انديشه اسلامي سيد علي قاضي عسكر
6. صحيفه نور موسسه نشر آثار امام خميني (ره )
7. وسائل الشيعه محمد بن حسن حر عاملي
8. بحار الانوار محمد باقر مجلسي
9. فروغ كافي محمد بن يعقوب كليني
10. سفرنامه حج آيت ا... صافي گلپايگاني
11. ثواب الاعمال محمود موسوي دهسرخي اصفهاني
12. تاريخ يعقوبي احمد بن اسحاق يعقوبي
13. الصحيح من سيره النبي جعفر مرتضي العاملي
14. تمدن اسلامي محمد تقي صرفي
15. اصول كافي محمد بن يعقوب كليني
16. آشنايي با علوم اسلام شهيد مطهري
17. معجم مقررات الفاظ قرآن راغب اصفهاني
18. نهج البلاغه مرحوم فيض الاسلام
19. ديوان اقبال لاهوري
فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه 1
پيشگفتار 3
اهميت حج 5
وظيفه حكومتها در قبال تاركين حج 7
هيچ عملي جاي حج را نمي گيرد 8
حج بهتر است يا صدقه 10
قياس جاهلانه 12
حج و قصه پردازان 13
عبدالملك و حج 14
حج اهل شام 15
تاكيد حضرت علي ( ع ) بر حج 16
امام صادق و لزوم حج 17
ترغيب مردم به حج 18
ثمرات عظيم حج 21
امتيازات حج به عبادات 23
حج در شريعت عملي اسلام 28
حج ركن دين است 32
حج پرچم دين است 32
كعبه ضامن بقا جامعه اسلامي 34
كعبه محل امن الهي 37
حج عامل تقويت و نيرومندي دين 38
مكه ام القري اسلام 39
سروده اقبال لاهوري 43
منابع 44
|